Een kijkje in de wieg van de flamenco

door Ginette Lavell

Een wereldrijk met expansiedrang, exotische invloeden, culturen op drift, onderdrukking en de behoefte aan expressie: de turbulente Spaanse Gouden Eeuw speelt een hoofdrol in de expositie Spaanse Meesters in de Hermitage. Flamencologen noemen dit ook wel het proto-flamenco tijdperk. Een bezoek aan deze expositie is een kijkje in de wieg van de flamenco.

Bloei aan de rafelrand van de maatschappij

De Spaanse Gouden Eeuw was een tijd van gelijktijdige verbreding en versmalling van de horizon. Aan de ene kant het pronken met alles wat van verre koloniën kwam. Rijke dames kleedden zich graag in exotische stoffen als de zeer kostbare manton de Manila. En ook de barokke Andalusische kerken, duizelingwekkend glimmend van alle overzeese rijkdommen, zijn hier een nog steeds gekoesterd voorbeeld van.

Aan de andere kant was er de poging tot het uitbannen van de diversiteit die had bestaan onder 800 jaar Moorse heerschappij. Dit gebeurde door de beruchte Inquisitie tribunalen die volgde na de Reconquista in 1492. Joden en islamieten werden door de katholieken verbannen, vermoord of gedwongen bekeerd. De vervolgden vonden elkaar aan de randen van de maatschappij, waar de zigeuners (de ‘reizigers van Rajasthan’) zich al enige eeuwen stand wisten te houden. Met muziek als expressievorm bij uitstek voor onderdrukten, is het de theorie dat hier een van de bronnen van de flamenco ligt.

Melting pot Andalusië

Een andere bron in dit proto-flamenco tijdperk is te vinden in de culturele diversiteit die wél werd gedoogd: de variatie in volkscultuur die het land nog steeds kenmerkt. Een Bask is geen Galiciër of Catalaan en vice versa.

Binnenlandse immigranten reisden in de zeventiende eeuw naar het Zuid-Spanje, waar “de goudkoorts voelbaar was” aldus de Hermitage. Sevilla was de rijkste stad van Spanje. “Er heerste een sfeer waarin kunst uitstekend kon gedijen, waarin kerken en kloosters schitterend gedecoreerd werden en waar nieuwe trends snel weerklank vonden.” En niet alleen de beeldende kunst kreeg een grote impuls van deze bloei. Ook muziek en volksdansen als de jota reisden met deze gelukszoekers mee om zich te ontwikkelen tot flamencostijlen als alegrías en farruca. “De jota van A+ragon werd de jota van Cádiz (en later de alegrías), terwijl een dans uit Galicië uiteindelijk de farruca werd.” (bron: elflamenco.nl).
In de zeventiende eeuw kwamen ook de reizen met Zuid-Amerika op gang, de boten naar koloniën als Cuba en Argentinië namen behalve handelswaar ook nieuwe geluiden mee. Geluiden die natuurlijk al het product waren van een vermenging, dit keer van Afrikaanse en autochtone culturen. In de flamenco worden deze Zuid-Amerikaans beïnvloedde stijlen ook wel de Cantes de Ida y Vuelta (liederen van het komen en gaan) genoemd.

Rocio Molina danst een Guajira, een ‘Cante de Ida y Vuelta’

 

Edad Oro de Flamenco

In de expositie De Spaanse Meesters markeert de schilder Goya (1746-1828) het einde van de Spaanse Gouden Eeuw. De tijd waarin Goya leefde, slaat ook de brug tussen de proto-flamenco en de geboorte van flamenco (begin negentiende eeuw).
De schrijver Calderón beschrijft in ‘Un baile de Triana’ (1847) iets wat we nu zouden herkennen als een juerga, een geïmproviseerd flamencofeest. De manier van zingen, dansen en gitaar spelen heeft alle kenmerken van flamenco (bron: elflamenco.nl). Zo’n scene uit het alledaagse leven van het gewone volk past helemaal binnen het Costumbrismo waartoe Caledrón behoort. Spaanse kunstenaars binnen deze stroming hadden veel interesse in de volkse gebruiken in de Spaanse provinciën. Goya wordt gezien als belangrijke invloed op het Costumbrismo in de beeldende kunst. Het is ook de periode van de Romantiek en de mysterieuze Andalusiërs met hun bijzondere gewoontes trokken ook de aandacht van buitenlandse kunstenaars. Beroemd is het schilderij ‘El Jaleo’ (1882) van de Amerikaan John Singer Sargent waarop een flamencodanseres te zien is. Ook Nederlanders doen in de negentiende eeuw verslag van flamenco in Spanje. Zoals de schrijvers Gerard Keller en Jacob van Looy (bron: Veerle Sanderink, Mundo Flamenco 31, 2014).

In de flamencogeschiedschrijving gaat in de negentiende eeuw de periode van proto-flamenco direct over naar de ‘gouden eeuw van flamenco’. Het is de tijd van de café cantantes, waarbij flamenco professionaliseert en voor het eerst letterlijk voor het voetlicht komt in kleine theatertjes. Deze Edad de Oro van de flamenco loopt tot ongeveer 1920.
De expositie Spaanse Meesters eindigt met bijzondere werken van Picasso (1883-1973). Picasso staat op de tentoonstellingsmuur afgebeeld met een gitaar in zijn hand. De schilder was een groot aficionado die zich graag liet inspireren door flamenco. En dat was wederzijds. In 2009 kwam flamencozanger Enrique Morente met het album Pablo de Malaga, een hommage aan de schilder.

Spaanse Meesters: t/m 29 mei Museum Hermitage, Amstel 51 Amsterdam.
Vergeet niet de soundtrack van DJ Von Rosenthal te beluisteren. Dat kan tijdens de expositie, maar ook thuis. Meer informatie bij de Hermitage. Tijdens de expositie zijn er verschillende flamenco-evenementen in het museum. Bekijk de agenda voor de details.

De eenentwintigste eeuw: Morente zingt voor Picasso

ACTIE: Win vrijkaartjes voor de Hermitage

Deze actie is afgelopen, hou de website in de gaten voor nieuwe acties

Eerste prijs: 1 x 2 vrijkaartjes. Tweede prijs: 4 x een kortingsbon van 20% op de toegangsprijs. Iedere bon is geldig voor 2 personen.
– Mail naar nieuwsbrief@flamencoagenda.nl en zet in de onderwerpregel ‘aanmelding nieuwsbrief Hermitage actie’.
– Beantwoord in je mailtje de vraag: hoe worden de door Zuid-Amerikaanse muziek beïnvloedde flamencostijlen ook wel genoemd?
– Zet in je reactie je postadres, dit is nodig om de vrijkaartjes naar toe te zenden.
– Deadline inzending: uiterlijk 28 februari.
De prijzen worden verloot onder de juiste inzenders. Als je meedoet, ben je automatisch aangemeld voor de toekomstige flamencoagenda.nl nieuwsbrief.
Vergeet niet flamencoagenda.nl te ‘liken’ op Facebook